Кузаиров Диас Қайратұлы

Диас Кузаиров 2021 жылдан 2022 жылға дейін қызмет көрсету саласының қызметкерлерінен онымен тек қазақ тілінде сөйлеуді талап ететін ондаған ролик түсіріп үлгерді. Оның соқпағына түскендердің арасында тіпті мүлдем басқа ұлт өкілдері бар.

Сонымен қатар, Кузаиров өзін тілдік патрульдің белсендісі деп атаудан бас тартады. 2022 жылдың ақпанында Sputnik тілшісімен әңгімесінде ол өзін «патриот-белсенді» деп санайтынын мәлімдеді. Оның пікірінше, тілдік патрульдердің өзі «табиғатта жоқ» – оны журналистер ойлап тапқан.

Sputnik журналисі Кузаиров өзінің әлеуметтік желілердегі парақшаларында құқық қорғау органдарының қызметкері ретіндегі фотосуреттер жариялағанына назар аударды. Бірақ тілшімен сөйлескенде блогер қайда, кім болып және қашан қызмет еткенін айтудан бас тартты.

Кузаиров өзінің бейнероликтері мен стримдерінде жоғары заң білімі бар екенін, әскерде қызмет еткенін және белгілі бір уақытқа дейін Павлодардағы қонақүйде күзетші болып жұмыс істегенін айтады. Оның айтуынша, ол өзінің блогтарының мазмұнына байланысты жұмыстан шығарылған, бұл роликтерінде ол көрерменіне Ұлы Тұранды жаңғырту қажеттілігі туралы айтады және әскери ЖОО-да Қазақстан тарихын оқытуды армандайтынын, ал әзірше аудиториясының донатына күн көріп отырғанын мойындайды.

Алайда, Гузаиров-тың Ұлы Тұран идеясы туралы нақты түсінігі тар. Ресей тарихшысы Армен Гаспарянмен сөйлескенде ол былай дейді:

«Мен түркі мемлекеттерінің ұйымы бар екенін және біздің еліміз осы ұйымға кіретінін білдім. Түріктер – біздің бауырларымыз – түріктерді, әзербайжандарды, өзбектерді, қырғыздарды және т.б. алып қарасақ, солай болып шығады. Біз бәріміз бір ата-бабаның ұрпағымыз және мен Еуропалық Одақ сияқты бір ұйымның болуын жақтаймын. Бұл экономикалық одақ болсын, әскери блок болсын. Мен Тұран болғанын жақтаймын. Тұран – ежелгі өркениет, біздің ата-бабаларымыз бір тудың астында өмір сүрген, бір мемлекетте, бір елде өркениет құрған».

2021 жылдың шілдесінде Диас Кузаиров «Белый ветер» дүкенінде жанжал шығарды, онда ол сатушылардан оған қазақ тілінде қызмет көрсетуді талап етті. Жанжалдың ортасында павлодарлық Серік Сұлтанов дүкенге кіріп, Кузаировқа арандатушылық жасамауды және сатушылардың жұмысына кедергі келтірмеуді сұрап, қазақ тілінде ескерту жасады.

Кузаиров мұны видеоға түсіріп, әлеуметтік желіде қорлайтын ескертулермен жариялады. Видеоның астында ол өз қызметіне ақша аудару үшін банктік мәліметтерді орналастырды.

Серік Сұлтанов осы бейнероликтің кесірірнен «Қазақ жолы» фильміндегі рөлінен және төрт миллион теңге гонорарынан айырылды. Нәтижесінде ол Кузаировты сотқа берді.

«Азамат Кузаиров Д. К. 2021 жылдың 9 шілдесінде өзінің Youtube-арнасында және Facebook әлеуметтік желісінде «Белый ветер. Ковш мемлекеттік тілінде қызмет көрсеткен жоқ! «Султанов Серик қазақ тіліне қарсы шықты!» деген видео жариялады. Онда менің рұқсатымсыз менің суретім қолданылады. Айта кету керек, бұл бейнематериалдың «Павлодарцы» тобында бірнеше көшірмесі бар. Мен қазақ тілінің дұшпаны емеспін, бұл менің ана тілім, мен тілді үйренудің осындай арандатушылық мінез-құлқына және зорлық-зомбылыққа, оның ішінде тіл, шығу тегі немесе ұлт себептері бойынша әртүрлі арандатушылық және кемсітушілік әрекеттерге қарсымын.

Менің ойымша, сотталушы менің видеодағы дербес дерек құқығымды бұзды, мен абыройымнан айырылып, тиімді келісімшартты жоғалттым, енді кинофильмдер шығару саласында жұмысқа тұра алмаймын, төрт миллион теңге жоғалттым. Бейнежазба мен оған түсініктеме маған осы уақытқа дейін өтпеген күшті моральдық тәжірибе әкелді. Бейнероликтің астында менің абыройымды, ар-намысымды және іскерлік беделімді бұзатын 600-ден астам пікір бар. Мені малмен салыстырады, «мангүрт» деп атайды. Өз мағынасында «мәңгүрт» сөзі өзінің тарихи, ұлттық тамырларымен байланысын жоғалтқан, өзінің туыстық қатынасын ұмытып кеткен адамға қатысты қолданылады», – делінген шағымда.

Талапқа кинокомпаниямен келісім және оны бұзу туралы келісім қоса берілді. Бір тармаққа сәйкес, «егер Орындаушы фильмді дайындау кезеңінде, түсірілім және монтаждау кезеңінде теріс реакциясы бар оқиғаларға тартылса, соның салдарынан фильм сатылымдар мен табыстың азаюына әкелуі мүмкін болса, онда Тапсырыс беруші Шартты бұзуға және актер алған алдын-ала төлемді өндіріп алуға құқылы» делінген. Тоқтату туралы келісімде Кузаировтың «Белый ветер» дүкенінен шыққан ролигі сатылымдар мен кассалық төлемдердің төмендеуіне әкелуі мүмкін екендігі айтылған.

Процеске дайындық кезінде Диас Кузаиров Сұлтанов туралы тағы бірнеше бейнеролик түсірді. Алдымен ол ҰҚКД ғимаратына барып, оның аясында комитеттерден жауап беруді талап етті – олар оны ресми түрде қолдай ма, жоқ па деп сұрады. Содан кейін ол «бауырластар мен әпке-қарындастарына» қолдау көрсетпегені үшін шағым түсірді.

Келесі бейнероликте блогер Nur Otan және ҚХА мүшесі Виктория Сұлтановаға – Серік Сұлтановтың әйелі болғаны үшін шара қолдануды талап етті. Кейін ол экс-әйелі екені белгілі болды. Содан кейін Павлодар әкімі орынбасары Светлана Гладышева туралы баяндалған мемлекеттік қызметшілер күніне арналған «Ертіс» телеарнасының сюжетін жариялады. Ол оған да шара қолдануды талап етті – бұл Виктория парағына жазылғаны үшін жасалуы керек деп санайды кейіпкеріміз. Комментаторлар дереу шенеунікті жұмыстан шығаруды талап етті, өйткені ол мемлекеттік тілді білмейді деп санайды. Бұл шындыққа сәйкес келмеді: оны білетін адамдардың айтуынша, Гладышева қазақ тілінде Кузаировтан кем түспей сөйлейтін болып шықты.

Сұлтановтың талабы бойынша сот процесі де жанжалдан басталды: Кузаиров оны видеоға түсіріп, соттың рұқсатын алмаса да, оны қайтадан желіге жүктеді. Сот отырысында оның мінез-құлқы сотқа және судьяға құрметсіздік танытқаны туралы мәселе қаралды, Кузаиров өзін қалай ұстау керегін дұрыс түсінбегенін, «жомарттық танытуды» және жазаламауды сұрағанын айтты. Нәтижесінде ол ескерту түрінде әкімшілік жаза алды.

Кузаировқа сотты құрметтемегені үшін барлығы 16 ескерту жасалды.

Сот талқылауының нәтижесі соттың шешімі болды, ол бойынша Кузаиров көпшілік алдында кешірім сұрап, Серік Сұлтановқа моральдық зиян үшін өтемақы төлеуі керек.

Барынша көбірек өлтіру

Диас Кузаировтың тағы бір арандатуы дипломатиялық жанжалмен аяқталды, ал Украинаның Қазақстандағы елшісі Петр Врублевский жұмысынан айырылды.

2022 жылдың тамыз айының соңында Кузаиров Врублевскиймен Польша мен Қазақстан және Украина мен Қазақстан арасындағы дипломатиялық қатынастардың 30 жылдығына арналған концертте кездесті. Украина елшісі Кузаировқа қысқаша сұхбат берді. «Украинадағы жағдай туралы не айта аласыз?» деген сұраққа Врублевский былай деп жауап қатты:

«Біз оларды мүмкіндігінше көбірек өлтіруге тырысамыз. Біз қазір орыстарды қаншалықты көп өлтірсек, балаларымызды соғұрлым аз өлтіруге тура келеді».

Петр Врублевский, Диас Кузаиров

«Біз, Қазақстан халқы ассамблеясының мүшелері, Украинаның Қазақстан Республикасындағы елшісі Петр Врублевскийдің қазақстандық блогерлердің біріне берген сұхбатында айтқан сөздерін қатаң айыптаймыз және оған жол берілмейді деп санаймыз. Бейбітшілік пен бірлік мемлекеттік саясат пен қоғамдық шоғырландырудың басты қағидаттары болып есептелетін елімізде мұндай мәлімдемелер кімнен шықса да, қолайсыз және орынсыз. Дипломатия өшпенділік пен араздықты қоздыру үшін емес, бейбітшілік пен ынтымақтастық мұраттарына қызмет етуі керек. Қазақстанның біртұтас көп ұлтты халқы үшін достық, өзара көмек және бейбітшілік қағидаттары мызғымас. Олар бізге Тәуелсіздігіміздің қалыптасуының ең қиын жылдарында да этносаралық қақтығыстарды болдырмауға және еліміз бен халқымыздың тұтастығын сақтауға көмектесті. Біз үшін дұшпандық тілге жат, этникалық жеккөрушілікті оның кез келген көрінісінде насихаттау қолайсыз және түсініксіз».

ҚХА кеңесінің мүшелері қазақстандықтардан азаматтар арасында араздық пен сенімсіздік тудыратын арандатушылыққа берілмеуін сұрады.

5 қыркүйекте баспасөз мәслихатында ҚР СІМ ресми өкілі Айбек Смадияров Петр Врублевский орыстар туралы айтқан сөзі үшін кешірім сұрағанын айтты:

«Украинадағы жағдайды білесіздер. Осыған байланысты мұндай мәлімдемелер қолайсыз. Дипломатия жақындасуға бағытталған. Біз елшіні шақырдық, оған наразылығымызды жеткіздік. Ол кешірім сұрады және өз отанында соғыс жүріп жатқандықтан, шиеленісті эмоционалды жағдайға қарсы сөйлегенін айтты. Қазір, ресми мәліметтер бойынша, ол демалыста».

Қазан айының басында Врублевский Астанадан көрінді, ал Ресей СІМ бұған наразы болды. ҚР мен Ресей Федерациясының дипломаттары арасында бір сәтте түсініспеушілік пен шиеленіс пайда болды. 18 қазанға дейін Украина президенті Владимир Зеленский Петр Врублевскийді Украинаның Қазақстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босату туралы Жарлыққа қол қойды. Врублевскийдің жұмыстан шығарылу себептері ресми Киевтің хабарламаларында айтылған жоқ.

Врублевский жұмыстан шығарылған кезде Диас Кузаиров ұсақ бұзақылық үшін бес күн әкімшілік қамауға алынып үлгерген.

27 қыркүйекте Павлодардағы Silver Palace мейрамханасында Қазақстанға мобилизациядан қашып келген ресейліктер үшін тегін түскі ас өтті. Осы түскі ас туралы біліп, Кузаиров мейрамханаға келіп, сот шешімінде айтылғандай, «оларға (қонақтарға – еск.) саяси сипаттағы арандатушылық мәселелер және олардың атына теріс баға берді; іс-шараның бастамашысы болып отырған Г. Н. Даримовамен жанжал жағдай туғызды, YouTube-арнасында адамдардың шектеусіз тобына бейнетүсірілім мен жазбаны трансляциялады».

Павлодардағы туристік агенттіктің иесі Гүлжайна Даримова белгілі адам. Жас ханым, жұмсақ тілмен айтқанда, салмақты кісі және ешкімге ұрынбайды. Сондықтан Кузаиров одан таза орыс тілінде ауыр сөздер естіп, тіпті полиция шақырып, Гүлжайнаның үстінен арыз жазды. Алайда ол «қоғамдық тәртіпті және жеке тұлғалардың тыныштығын бұзып, ұсақ бұзақылық жасағаны үшін» бес күндік әкімшілік қамауға алынды.

«Иә, мен оны жіберетін жағына жіберіп, қуып жібердім. Қазақстанда ұлтаралық алауыздық тудыратын ештеңе жоқ», – деп мәлімдеді сотта Даримова.

Инспекция кімнің қалтасынан?

2023 жылғы 23 қыркүйекте Диас Кузаиров Шығыс Қазақстан облысына Алматы ұлтшылы Әділжан Әбдіғалидің және тағы бірнеше белсенді және аты-жөні айтылмайтын тағы бірнеше азаматпен бірге келді.

Алдымен Кузаиров пен оның жолдастары Алтай қаласында болып, ол жақта олар әкімдік пен мәслихат қызметкерлерінің басына қара бұлт төндірді. Кенеттен өзін-өзі тағайындаған инспекторлар мемлекеттік қызметшілерден Ленин ескерткішін қалпына келтіру және мектептің қазақ тілінде орналасуы жөнінде жауап талап етті. Оларды Алтай ауданының Никольск ауылдық округінде орналасқан «Красные орлы» партизан жасағының командирі Н.И.Тимофеевтің қабірі де қызықтырды.

Заглянули «дружинники» и в Риддер, где главный вопрос, который их мучал – почему в маслихате не говорят на казахском. Три взрослых мужика на полном серьезе допытывались у женщины – председателя малсихата – на каком основании она находится в этой должности без знания государственного языка. Надо отдать должное выдержке дамы. Хотя странно, что никто из сотрудников акимата ни в Алтае, ни в Риддере не вызвал полицию – действия троих по-хамски себя ведущих «блогеров», выступавших от имени всего народа Казахстана, явно парализовали работу госучреждения.

И здесь возникает вполне закономерный вопрос, на какие такие донаты неработающий Кузаиров вместе с группой поддержки отправился в «командировку».

Некоторые эксперты склонны считать, что действия Кузаирова очень похожи на работу «мовных патрулей» в Украине. Более того, Кузаиров прямо заявляет о своей поддержке бандеровцев, плотно коммуницирует с украинским блогером паном Василем, который, по его же словам, «очищает Казахстан от сепаратистов».

К слову, выявление «сепаратистов» на платформах типа «чат-рулетка» – это одно из любимых занятий и украинского, и казахстанского блогеров. Единственное, участников подобных диалогов никогда не предупреждают о том, что видео будет выложено в Сеть.

«Кузаиров пен оның пікірлестері қолданатын өздеріне және өзгелерге бөлу тәсілі украин үлгісінен де көшірілген: егер Украинадағы украиналық ұлтшылдардың жаулары москали және „көрінбейтін“ украиндар болса, онда олардың қазақстандық әріптестері үшін бұл орыс біткеннің бәрін және келіспейтіндер „мәңгүрттер“ деп аталатын барлығын жек көру», – дейді кейбір сарапшылар.

Осылайша, Диас Кузаировтың белсенділігін украиналық ұйымдар немесе Украинадағы белгілі бір схемаларды кері қайтарып алған және қазір оларды Қазақстан аумағында енгізіп жатқан Батыс қорлары қаржылай қолдайды деп болжауға болады.

Басқа нұсқаның жақтаушылары Қазақстанда «тілдік патрульдер» тәжірибесін енгізу әрекеттері бұрыннан жасалғанын еске салады. Мәселен, павлодарлық Роза Бейсенбаева (Бейсенбай тегі) 2014 жылдан бастап тілдік негізде арандатушылық ұйымдастырған, өскемендік Жұлдыз Форт та осындай әспен айналысқан.

2018 жылы Air Astana компаниясының ұшағы бортында Түркия азаматы Оғыз Доғанның оқиғасы БАҚ-та әбден хабарланды. Ол оған орыс тілінде жүгінген стюардессаны ұрып-соғып, жанжал шығарған, содан кейін компанияны сотқа берген. Кейінірек те мұндай арандатулар болды. Сонымен қатар, Доған оларды Қырғызстанда да ұйымдастырды.

«Доған Қазақстанда пікірлес адамдарын тез тапты – ең алдымен Форт пен Бейсенбаева, кейінірек бұл компанияға Қуат Ахметов, Диас Кузаиров және тағы бірнеше адам тартылды», – дейді «түрік» қаржыландыру көзінің жақтастары.

Бұл ретте Доған тек қазақ тілінің белсенді жақтаушылары ғана емес, ол өз көзқарастарын белсенді түрде насихаттайтын Кузаировтың Ұлы Тұран идеясына берілгендігімен айқын үндесетін сенімді пантюркист.